Een beeld van je pensioen

Een beeld van je pensioen: de kracht van een visuele metafoor
Samenvatting onderzoek naar weergave pensioenscenario’s

De Wet Pensioencommunicatie schrijft voor dat pensioenuitvoerders inzicht moeten geven in de de uitkomsten van de pensioenopbouw in een neutraal, een pessimistisch en een optimistisch scenario. Ook moeten zij inzicht geven in de koopkracht van het te verwachten pensioen en de koopkrachtrisico’s. Deze wet was aanleiding voor een deelstudie in het promotieonderzoek, waarin onderzocht is hoe de scenario’s het beste kunnen worden weergegeven.

• Uit een onderzoek van Motivaction blijkt dat de Nederlander vaak niet een correct beeld heeft van pensioen. 79% van de Nederlanders denkt dat men via de werkgever premie betaalt voor het pensioen van de gepensioneerden.
• De vraag is de wijze waarop gecommuniceerd wordt over de scenario’s een bijdrage kan kan leveren aan eeen juist beeld (een juist mentaal model) van pensioen. Dit is wat anders dan mensen opleiden of iets leren; het gaat om beeldvorming.
• Metaforen en vooral visuele metaforen zijn een krachtig middel om mentale modellen te veranderen. De associaties die men heeft met de bron van de metafoor helpt om het doel in de metafoor beter te begrijpen (‘elektriciteit is als water’).

Doel van het onderzoek
Het doel van de studie was te onderzoeken of een navigatiemetafoor helpt de basis van pensioenopbouw beter te begrijpen. Ook is onderzocht of het overbrengen van de essentie van pensioenopbouw door middel van een navigatiemetafoor de houding t.a.v. pensioen en het eigen gedrag beïnvloedt.

Idee achter navigatiemetafoor
In navigatiesystemen zie je de route van ‘nu’ naar de bestemming. Het systeem geeft informatie op maat, met de verwachte aankomsttijd. Het is algemeen bekend dat deze aankomsttijd een inschatting is, die door ‘events’ kan veranderen. Men weet en accepteert dit; wanneer de aankomsttijd door gebeurtenissen onderweg anders wordt, wijt men dit niet aan het systeem. De gedachte is dat deze basiskennis gebruikt kan worden om de kern van pensioenopbouw over te brengen op een manier die zonder tekst snel begrepen wordt.
– je bouwt je pensioen geleidelijk op (‘je bent onderweg’)
– je verwachte pensioen is nog geen recht (‘je bent er nog niet’)
– de verwachte uitkomst kan volgend jaar (en de jaren daarop) anders zijn
– er zijn meer uitkomsten mogelijk dan de bedragen die getoond worden (de uitkomst kan nog veranderen).

Onderzoeksopzet
Er zijn 3 varianten van de visual getest. Daarnaast zijn 4 tekstvarianten getest
• Wel/geen referentie naar feit dat het minder of meer kan zijn dan X en Z. ‘Minder dan X’ en ‘meer dan Z’ versus ‘wordt het X’ en ‘wordt het Z’ .
• Wel/geen referentie naar kans. ‘Er is een kleine kans dat’ versus ‘als het tegenzit’ en ‘als het meezit’
Door deze varianten te combineren, ontstaan 12 labels (3 x 2 x 2 varianten). De respondenten kregen at random één label te zien en een set vragen met betrekking tot dat ene label. Iedereen zag dezelfde bedragen + de instructie dat het niet om hun persoonlijke pensioenbedragen ging, maar een voorbeeld voor een ander. In de enquete zijn ook geen vragen opgenomen die te maken hadden met de persoonlijke pensioensituatie van de deelnemer.

dr. Annemarie van Hekken
Onderzoek uitgevoerd in kader van promotieonderzoek Pensioencommunicatie
Promotor: Prof dr. Enny Das

Drie voorbeelden van de labels:

A
B
C

5449 respondenten (verdeeld over 16 pensioenfondsen) hebben de vragenlijst ingevuld.

Resultaten

De resultaten lieten zien dat de navigatiemetafoor een goed concept is om het verwachte pensioen en de onzekerheid die gepaard gaat met het verwachte pensioen te communiceren. Deze variant communiceerde namelijk het best dat je pensioen geleidelijk opbouwt en het verwachte pensioen nog geen recht is. Ook bleek dat respondenten die de navigatiemetafoor te zien kregen de informatie eerlijker vonden. Tot slot bleek de navigatiemetafoor (positief) gecorreleerd met een positieve houding t.a.v. pensioen en een groter zelfvertrouwen als het gaat om het volgen van de eigen pensioenopbouw.

De navigatiemetafoor maakt van pensioen niet iets risicovols, maar iets wat zich ontwikkelt. Dat zorgt ervoor dat mensen begrijpen en accepteren dat je vooraf niet precies kunt weten hoe het uitpakt.

Koopkrachteffecten
De koopkracht van pensioen daalt als er sprake is van inflatie. Een manier om tegemoet te komen aan het probleem dat burgers zich mogelijk rijk rekenen op basis van nominale bedragen (dat wat je werkelijk krijgt), is het gebruik van reële bedragen. We verwachten dat iemand 1000 euro ontvangt, maar communiceren een lager bedrag (bijv. 950 euro), omdat de verwachting is dat diegene op het moment dat hij pensioen ontvangt met 1000 euro goederen kan kopen ter waarde van 950 euro nu.


Motivaction heeft op basis van het hiervoor beschreven onderzoek een eigen onderzoek uitgevoerd met varianten van de navigatiemetafoor (zie bijlage). Doel van het onderzoek was te kijken of en hoe reële bedragen gecommuniceerd kunnen worden.


Minister Koolmees heeft vrijdag 2 februari 2018 bekend gemaakt het verwachte pensioen te willen gaan communiceren met de navigatiemetafoor én reële bedragen. Vanaf 2019 is de navigatiemetafoor – met reële bedragen – een vast onderdeel geworden van Mijnpensioenoverzicht.nl en vanaf 2020 staat het op de pensioenoverzicht (UPO) voor mensen die nog pensioen opbouwen. Eind 2020 wordt deze toevoeging aan overzichten geëvalueerd.